Uitgeverij Nijgh en Van Ditmar

VEELGESTELDE VRAGEN over UITWEG
door Boudewijn Chabot samen met Stella Braam

Wat is het verschil tussen suïcide en zelfeuthanasie?
Een suïcide, soms ook ‘zelfmoord’ genoemd, gebeurt in eenzaamheid, impulsief en met een verminkende methode. Zich ophangen, zich doodschieten, van een flat of voor de trein springen. Het is een ramp voor de nabestaanden en laat levenslang diepe sporen na. Maar er zijn ook zelfdodingen van een ander slag. Deze zelfdodingen ervaren mensen niet als verkeerd, namelijk wanneer iemand, in het zicht van het levenseinde en in overleg met anderen, zelf besluit om het leven te beëindigen. Zonder pijn of verstikking en in het bijzijn van zijn dierbaren. Dat noemen we zelfeuthanasie. Er zijn twee methoden: stoppen met eten en drinken, of het innemen van een dodelijke combinatie medicijnen.

Wat is het verschil tussen euthanasie en zelfeuthanasie?
Bij euthanasie (letterlijk vertaald: een goede dood) verricht een arts, op verzoek van een patiënt, de dodelijke handeling: hij of zij dient het dodelijk middel met een injectie toe. Bij zelfeuthanasie komt geen arts te pas. De betrokkene verzamelt zelf de dodelijke middelen en neemt ze zelf in, liefst in het bijzijn van zijn dierbaren. Bij stoppen met eten en drinken heeft de arts wél een rol: hij zorgt voor verzachtende medicijnen.

Is Uitweg een ‘zelfmoordgids?’
Nee, dit is geen zelfmoordgids. Je mag het zelfs een anti–zelfmoordgids noemen. Het thema van dit boek is geen zelfmoord, maar zelfeuthanasie.

Is stoppen met eten en drinken geen vreselijke dood?
Velen denken dat dit met veel lijden gepaard gaat. Uitweg maakt duidelijk dat dit een groot misverstand is! Bewust versterven kan een zachte dood zijn, mits de mondverzorging goed is en de betrokkene verzachtende medicijnen krijgt. De meeste mensen die voor een waardig levenseinde kiezen, stoppen met eten en drinken, vooral ouderen.

Stel mensen nemen dodelijke medicijnen in, maar worden toch weer wakker. Heeft dit geen ernstige gevolgen?
Het is een drama voor de betrokkene die ernaar toe heeft geleefd, en zijn dierbaren. Maar lichamelijk loopt de betrokkene geen schade op.

Is zelfeuthanasie een ‘nieuw’ onderwerp?
Ja. Deze term vestigt er de aandacht op dat iemand zelf, in verbondenheid met anderen, de verantwoordelijkheid voor het overlijden kan nemen. En dat dit een goede dood kán zijn. In het publieke debat is dat compleet nieuw, waardoor nog geen eenvoudig woord bestaat. Andere talen hebben hier wel een woord voor. Duitsers spreken over ‘der Freitod’: ‘de vrije dood’. Fransen over ‘autodélivrance’: ‘zelfbevrijding’. In Amerika is ‘selfdelivery’ of ‘exit’ ingeburgerd.

Maar we kennen toch euthanasie in Nederland?
Klopt, maar in de praktijk gaan artsen zeer strikt om met de voorwaarden voor euthanasie. De wet biedt meer mogelijkheden dan zij benutten. In de praktijk krijgen grote groepen mensen ‘nee’ te horen op hun verzoek: mensen met een ernstige, maar niet dodelijke ziekte, mensen met een langdurig psychiatrisch verleden en ouderen die ‘klaar–met–leven’ zijn.

Verlaag je zo de drempel tot een zelfdoding niet?
Wij denken van niet. Eerder al verscheen in de Verenigde Staten het boek Final Exit waarin allerlei manieren van zelfdoding worden beschreven. Toch heeft het niet geleid tot een blijvende toename van zelfdoding met de daarin besproken medicijnen.
Het risico dat iemand misbruik van deze kennis maakt, moeten we afwegen tegen een ander, namelijk, dat mensen met een duurzame en weloverwogen doodswens hun toevlucht tot eenzame en verminkende methoden nemen. We moeten het ook afwegen tegen het risico dat mensen gedwongen worden verder te leven onder, in hun ogen, onaanvaardbare omstandigheden.
Elke samenleving moet leren omgaan met de dodelijke ervaringen waaraan haar burgers dagelijks bloot staan. Neem het verkeer. Hoewel er veel verkeersdoden vallen - 750 in 2008 - roept niemand dat we om die reden het autoverkeer moeten beperken. Het lijkt dan ook niet logisch om informatie over een waardig levenseinde met behulp van dodelijke medicijnen tot artsen te beperken. We moeten met deze risico’s leren omgaan. Bijvoorbeeld door te investeren in de opleiding van hulpverleners en artsen, zodat zij met invoelbare en weloverwogen doodsverlangens van mensen leren omgaan.

Kunnen anderen misbruik van deze informatie maken?
Sommigen vrezen dat dit boek misbruikt kan worden door op de erfenis beluste kinderen die de pilletjes stiekem in moeders thee zullen doen. Die vrees is niet terecht. Dit boek geeft geen recept voor een 'Agatha Christie–pil’, die je niet ruikt of proeft. Integendeel, het is uitgesloten om een zo grote hoeveelheid tabletten in een kopje thee op te lossen. En zelfs als dat zou lukken, is de smaak zó bitter dat het direct wordt uitgespuugd.

Is het makkelijk om aan de in Uitweg genoemde medicijnen te komen?
Nee, zeker niet! Het duurt meestal maanden. Dat is ook één van de redenen dat een impulsieve uitvoering van zelfeuthanasie met medicijnen niet mogelijk is.

Wat willen Boudewijn Chabot en Stella Braam bereiken met dit boek?
Uitweg wil de emancipatie van de burger rondom zijn levenseinde bevorderen. Dit thema leeft al in brede kringen, vooral bij ouderen. Dit boek hoop een bijdrage te leveren aan die emancipatie.
Is het ten slotte niet bevoogdend om informatie over dodelijke medicijncombinaties geheim te houden voor mensen met een weloverwogen doodswens? Ouderen die besluiten dat zij niet nóg ouder willen worden, of niet nóg meer aan kwaliteit van leven moeten inboeten, hebben recht op precieze en betrouwbare informatie over een, in hun ogen, goede dood.
Om met de jurist Drion te spreken: ‘Is het redelijk om een oudere voor wie het nu genoeg is, uitsluitend de keus te laten tussen strop of sprong? En met welk recht verbiedt de overheid ouderen toegang tot een middel voor een humane dood?’
Zijn woorden brachten in 1991 het publieke debat over ‘het zelfgewilde einde van oude mensen’ in een stroomversnelling. Nu twintig jaar later steeds duidelijker wordt dat de meeste artsen hierbij verstek laten gaan, zet dit boek een concrete volgende stap om zelfbeschikking over het levenseinde daadwerkelijk mogelijk te maken.

Wie is Boudewijn Chabot en wat heeft hij gepubliceerd?
Chabot is psychiater en socioloog. In 2007 promoveerde hij met lof op het thema zelfeuthanasie bij de socioloog Abram de Swaan.
Hij publiceerde de volgende boeken:
Zelf Beschikt, (Balans 1993); Sterven op drift – Over doodsverlangen en onmacht (SUN, 1996); Sterfwerk – De dramaturgie van zelfdoding in eigen kring (SUN 2001); Auto – euthanasie – Verborgen stervenswegen in gesprek met naasten (dissertatie Universiteit van Amsterdam, handelseditie Bert Bakker, 2007); Informatie over zorgvuldige levensbeëindiging (Stichting WOZZ 2008, uitverkocht); Een waardig levenseinde in eigen hand, (in eigen beheer 2009, verkoop via website boudewijnchabot.nl). In Duitsland verschijnt binnenkort: B. Chabot und C. Walther. 'Ausweg am Lebenseinde. Freiwilligen Verzicht auf Essen und Trinken. Reinhardt Verlag, München 2010

Waarom verkocht Chabot ‘een waardig levenseinde in eigen hand’ (maart 2009) alleen via Internet en maakt hij nu de stap naar de boekhandel?
Om een kleine en vooral psychologische drempel op te werpen tegen een impulsieve aanschaf ervan. Maar velen in onze doelgroep, met name ouderen, hebben geen toegang tot internet. Bovendien is een impulsieve uitvoering niet mogelijk (zie boven). Daarom besloot hij de informatie, door Stella Braam toegankelijker gemaakt, via de boekhandel te verspreiden.

Wie is Stella Braam?
Stella Braam is onderzoeksjournaliste. Zij publiceerde de volgende boeken: ‘De blinde vlek van Nederland, reportages over de onderkant van de arbeidsmarkt’ (Van Gennep, 1994); ‘Grijze wolven, een zoektocht naar Turks extreem rechts’ (Nijgh&Van Ditmar 1997; geactualiseerde druk 2004..); ‘Tussen gekken en gajes, avonturen in de undercoverjournalistiek’ (Nijgh & Van Ditmar 2004, pocketversie 2006). ‘Ik heb Alzheimer, het verhaal van mijn vader’ (Nijgh & Van Ditmar. 2005) en ‘Ik blijf thuis! Het verhaal van mijn moeder’ (Nijgh & Van Ditmar 2008).
‘Ik heb Alzheimer’ werd onder andere in het Duits vertaald: ‘Ich habe Alzheimer, wie die Krankheit sich anfühlt (Beltz, 2007).

Wat is de rol van Stella Braam?
Zij maakte de belangrijkste informatie uit verschillende boeken van Chabot toegankelijk voor een groot publiek.

Is het strafbaar deze informatie te verspreiden?
Nee. Dat is door minister van Justitie Donner in 2003 bevestigd in antwoord op Kamervragen; in 2008 opnieuw bevestigd door minister Hirsch Ballin.

En is het strafbaar voor de boekhandel?
Nee. Afgezien van de ministeriële uitspraken is het recht op informatie in de Grondwet verankerd.

De NVVE heeft op 12 november jl. een website gelanceerd. De site biedt informatie aan leden van de NVVE die met medicijnen een waardig einde aan hun leven willen maken. Wat is het verschil tussen deze website en Uitweg?
De website is op belangrijke punten onvolledig en ongenuanceerd. Er staat niets over stoppen met eten en drinken en niets over de juridische aspecten waarmee een familielid rekening moet houden die aanwezig wil zijn bij het overlijden. Er worden wel recepten gegeven van dodelijke medicijnen maar de problemen die zich kunnen voordoen, blijven onbesproken.


Boudewijn Chabot samen met Stella Braam, november 2009